Onur
New member
Saliha Bir Hanım Nasıl Olunur? Bir Kalbin Olgunlaşma Hikâyesi
Geçenlerde eski bir mahallede yaşandığı anlatılan bir hikâyeye rastladım. Hikâyenin gerçek kahramanlarının kim olduğunu bilmiyorum ama anlattıkları, insanın kendi hayatına dönüp bakmasını sağlayacak kadar tanıdık geldi. Belki siz de okurken kendinizden bir parça bulursunuz. Çünkü saliha bir hanım olmak, yalnızca dışarıdan bakıldığında iyi, edepli veya dindar görünmekten ibaret değil. Bazen kimsenin görmediği bir anda öfkesini yutabilmek, bazen haksızlığa uğrayan birinin yanında durabilmek, bazen de yanlış yaptığını kabul edip yeniden başlayabilmektir.
Hikâyemizin kahramanı Zeynep olsun. Otuz yaşına yaklaşmış, hayatın sorumluluklarını omuzlarında hisseden, inançlı olmaya gayret eden ama zaman zaman kendi eksiklikleriyle yüzleşmekten çekinen genç bir kadın… Zeynep, bir gün kendisine şu soruyu sorar:
“Ben gerçekten iyi bir insan olmaya mı çalışıyorum, yoksa insanların gözünde iyi bir kadın olarak görünmeye mi?”
İşte onun hikâyesi, bu soruyla başlar.
1. Bölüm: İyi Görünmekle İyi Olmak Arasındaki İnce Çizgi
Zeynep, çocukluğundan beri çevresinden bazı öğütler duymuştu. Büyüklerine saygılı olmalı, kimseyi kırmamalı, evini düzenli tutmalı, konuşmasına dikkat etmeli ve her zaman ağırbaşlı davranmalıydı. Bu öğütlerin birçoğunda güzel bir niyet vardı. Fakat büyüdükçe bir şey fark etti: İnsanlar bazen iyi ahlakı yalnızca kadının davranışları üzerinden değerlendiriyordu.
Bir kadın sinirlendiğinde sabırsız, hakkını savunduğunda geçimsiz, yorulduğunu söylediğinde nankör, kendi kararını verdiğinde ise inatçı ilan edilebiliyordu. Oysa aynı davranışlar bir erkekte kararlılık, cesaret veya liderlik olarak yorumlanabiliyordu.
Zeynep bu çelişkiyi ilk kez ciddi biçimde düşündüğünde, mahallesindeki yaşlı komşusu Meryem Hanım'ın sözleri aklına geldi:
“Evladım, insanın iyi olmasıyla herkesi memnun etmesi aynı şey değildir. Herkesi memnun etmeye çalışırsan bir gün kendi vicdanının sesini duyamazsın.”
Bu sözler Zeynep'in zihnine yerleşti. Çünkü o, çoğu zaman insanları üzmemek için kendi üzüntüsünü gizliyor, tartışma çıkmasın diye haksızlıklara sessiz kalıyor ve başkalarının beklentilerini karşılayamadığında kendisini suçluyordu.
Oysa saliha bir hanım olma gayreti, kişinin kendi değerini yok saymasını gerektirmez. İslam ahlakında niyet, doğruluk, adalet, merhamet ve kul hakkına riayet önemli yer tutar. Bunlar yalnızca kadınlara ait sorumluluklar değil, her insanın hayatına yön vermesi gereken ilkelerdir.
Zeynep o akşam günlüğüne şu cümleyi yazdı:
“İyi bir insan olmak istiyorum ama bunun için kendimi başkalarının beklentileri arasında kaybetmek istemiyorum.”
Peki, sizce de iyi insan olmakla herkesi memnun etmek arasında önemli bir fark yok mu? Bir insanın sürekli fedakârlık yapması, onun mutlaka daha ahlaklı olduğu anlamına gelir mi?
2. Bölüm: Bir Cuma Sabahı ve Eski Bir Defter
Bir cuma sabahı Zeynep, annesinin isteği üzerine eski eşyaların bulunduğu sandığı düzenlemeye başladı. Sandığın dibinde, kenarları sararmış bir defter buldu. Defter, yıllar önce vefat eden büyükannesi Fatma Hanım'a aitti.
İlk sayfada şu cümle yazıyordu:
“İnsan, Allah'ın huzurunda nasıl bir kul olduğunu düşünmeden yalnızca insanların gözünde nasıl göründüğünü düşünürse, yolunu şaşırabilir.”
Zeynep sayfaları çevirdikçe büyükannesinin hayatından küçük kesitlerle karşılaştı. Fatma Hanım gençliğinde yoksulluk yaşamış, çocuklarını büyütmüş, ailesine destek olmuş ve komşularının sıkıntılarıyla yakından ilgilenmişti. Ancak defterde yalnızca fedakârlıklarından söz etmiyordu. Kendi hatalarını, pişmanlıklarını ve değiştirmeye çalıştığı alışkanlıklarını da yazmıştı.
Bir sayfada, gençliğinde öfkelendiği zaman oğlunu dinlemeden cezalandırdığını anlatıyordu. Başka bir sayfada, komşusunun kendisini inciten sözlerini yıllarca içinde tuttuğunu ve sonunda bu kırgınlığın ilişkilerini nasıl bozduğunu yazmıştı.
Zeynep şaşırdı. Çünkü büyükannesini hep sabırlı, güçlü ve hatasız bir insan olarak düşünmüştü.
Akşam annesine defteri gösterdi.
Annesi gülümsedi.
“Büyükannen çok iyi bir kadındı ama bu, hiç hata yapmadığı anlamına gelmezdi. Onu değerli yapan, yanlışını fark ettiğinde kendisini düzeltmeye çalışmasıydı.”
Bu söz, Zeynep'in saliha olmak konusundaki düşüncelerini değiştirdi. Artık iyiliği kusursuzlukla özdeşleştirmiyordu.
Saliha bir hanım, hiç öfkelenmeyen, hiç üzülmeyen veya hiçbir zaman yanlış karar vermeyen kadın değildir. O, duygularını tanımaya, davranışlarının sorumluluğunu üstlenmeye ve hatalarını telafi etmeye çalışan kişidir.
Bazen bir özür, uzun bir nasihatten daha değerlidir. Bazen bir yanlıştan dönmek, yıllarca doğru görünmeye çalışmaktan daha büyük bir olgunluk göstergesidir.
Siz hiç çok değer verdiğiniz bir insanın hatalarını öğrendiğinizde ona bakışınızın değiştiğini fark ettiniz mi? Yoksa insanı asıl değerli kılan şeyin hatasız olması değil, hatalarıyla nasıl yüzleştiği mi olduğunu düşünüyorsunuz?
3. Bölüm: Yusuf'un Planı, Zeynep'in Sorusu
Zeynep'in hayatında Yusuf adında bir arkadaşı vardı. Yusuf, sorunlarla karşılaştığında hemen çözüm arayan, seçenekleri sıralayan ve uzun vadeli planlar yapan biriydi. Zeynep ise insanların ne hissettiğini anlamaya, konuşmaların ardındaki kırgınlıkları fark etmeye ve ilişkilerdeki görünmeyen sorunları çözmeye önem veriyordu.
Bir gün ortak arkadaşları Elif, ailesinin yaşadığı maddi sıkıntılar nedeniyle işini bırakmayı düşündüğünü söyledi. Evde hasta bir yakınına bakması gerekiyordu. Aynı zamanda kendi geçimini sağlamak zorundaydı.
Yusuf hemen bir kâğıt çıkardı.
“Önce giderlerini hesaplayalım. Sonra çalışma saatlerini değiştirebileceğin işlere bakalım. Belki uzaktan çalışabileceğin bir seçenek bulabiliriz. Bir de ailendeki diğer kişilerden ne kadar destek alabileceğini belirleyelim.”
Elif biraz rahatlamıştı ama gözleri hâlâ doluydu.
Zeynep onun elini tuttu.
“Bütün bunları düşünmek zorunda kalmanın ne kadar yorucu olduğunu biliyorum. Sanki her şeyi tek başına taşımak zorundaymışsın gibi hissediyor olabilirsin. İstersen önce seni dinleyelim, sonra seçenekleri birlikte değerlendirelim.”
Yusuf bir an durdu. Ardından başını salladı.
“Haklısın. Ben hemen çözüm bulmaya çalışırken ne kadar yorulduğunu sormayı unuttum.”
Zeynep de kendi eksiğini fark etti. Elif'in duygularını anlamaya çalışırken somut bir plan hazırlamanın da ne kadar önemli olduğunu görmüştü.
Üçü birlikte oturup bir yol haritası hazırladılar. Yusuf iş ve bütçe seçeneklerini araştırdı. Zeynep, Elif'in ailesiyle yapacağı konuşmayı planlamasına yardımcı oldu. Elif ise kendi ihtiyaçlarını açıkça ifade ederek hangi sorumlulukları üstlenebileceğini, hangilerini tek başına taşıyamayacağını belirledi.
Bir hafta sonra Elif, çalışma saatleri daha uygun olan başka bir işe başvurmuştu. Ailesiyle bakım sorumluluğunu paylaşmak konusunda da daha açık bir konuşma yapmıştı.
Zeynep o gün önemli bir şey öğrendi: Çözüm üretmekle empati kurmak birbirinin rakibi değildi.
Erkeklerin her zaman mantıklı, kadınların her zaman duygusal olduğu söylenemez. İnsanların yaklaşımını cinsiyetleri kadar yetiştirilme biçimleri, kişilikleri, deneyimleri ve toplumsal beklentiler de etkiler. Bazı insanlar önce çözüm arar, bazıları önce anlaşılmak ister. Olgunluk, yalnızca kendi yöntemini doğru kabul etmek değil, ihtiyaç duyulan yerde başka bir yaklaşımı da benimseyebilmektir.
Saliha bir hanım, merhametini kullanarak sorunları görmezden gelmez. Gerektiğinde araştırır, plan yapar, hakkını arar ve sorumluluk üstlenir. Aynı zamanda karşısındaki insanı bir sorundan ibaret görmez; onun duygularını, sınırlarını ve şartlarını da dikkate alır.
Burada kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bir yakınımız bize derdini anlattığında hemen çözüm mü sunuyoruz, yoksa önce neye ihtiyacı olduğunu mu soruyoruz? Bazen en doğru başlangıç, “Seni dinlememi mi istersin, birlikte bir çözüm aramamızı mı?” demek olabilir.
4. Bölüm: Tarihin İçinde Kadın Olmak
Büyükannesinin defterini okumaya devam eden Zeynep, geçmişte kadınların hayatlarının bugünkünden farklı şartlar altında şekillendiğini düşündü.
Büyükannesi, gençliğinde ekonomik imkânların sınırlı olduğu, ev işlerinin çoğunlukla kadınların sorumluluğu sayıldığı ve kadınların eğitim ile çalışma hayatına katılmasının bugüne kıyasla daha fazla engelle karşılaşabildiği bir dönemde yaşamıştı. Kendi tercihlerini yapmak için her zaman yeterli fırsata sahip değildi.
Buna rağmen çevresindeki kadınlar, birbirlerine destek olarak yaşamlarını kolaylaştırmanın yollarını buluyorlardı. Bir kadın doğum yaptığında komşuları yemek hazırlıyor, bir başkası hastalandığında çocuklarına bakıyor, maddi sıkıntı yaşayan bir aileye imkânı ölçüsünde yardım ediliyordu.
Bu dayanışma, yalnızca bireysel iyiliklerden oluşmuyordu. Aynı zamanda insanların tek başlarına çözemeyecekleri sorunları birlikte çözme biçimiydi.
Fakat Zeynep başka bir gerçeği de fark etti: Kadınların dayanışması bazen toplumsal eksiklikleri örtmek için kullanılıyordu. Herkes, kadınların zaten birbirine yardım edeceğini düşünerek bakım yükünü yine onların üzerine bırakabiliyordu.
Oysa merhamet, adaletsiz bir iş bölümünü sonsuza kadar sürdürmenin gerekçesi olmamalıydı.
Bir kadının yaşlı anne babasına destek olması güzel bir davranış olabilir. Ancak bütün kardeşler aynı sorumluluğu paylaşabilecekken yükün yalnızca bir kız evladına bırakılması adil değildir. Bir annenin çocuklarıyla ilgilenmesi değerlidir; fakat babanın çocuk bakımını yalnızca eşine ait bir görev sayması, aile içindeki ortak sorumluluk anlayışını zedeler.
İslam'ın ahlaki ilkeleri açısından bakıldığında adalet, emanet, merhamet ve hakkaniyet birbirinden ayrı düşünülemez. Bir insanın başkasına yardım etmesi kadar kendi sorumluluğunu yerine getirmesi de önemlidir.
Zeynep, büyükannesinin fedakârlıklarını küçümsemeden onun yaşadığı zorlukları da görebilmeyi öğrendi. Artık geçmişi yalnızca özlemle hatırlamıyor, geçmişteki insanların hangi şartlar altında karar verdiklerini anlamaya çalışıyordu.
Bir toplumun ahlak anlayışı, yalnızca kadınlardan ne kadar fedakârlık beklediğiyle ölçülemez. Erkeklerin, ailelerin, kurumların ve toplumun tamamının adil bir yaşamın kurulmasına ne kadar katkı sunduğu da önemlidir.
Sizce günümüzde iyi bir kadın olmaya ilişkin beklentiler, geçmişe göre ne ölçüde değişti? Hangi güzel gelenekler korunmalı, hangi alışkanlıklar ise yeniden düşünülmeli?
5. Bölüm: Bir Başkasının Hatasını Konuşmak
Bir akşam mahalledeki kadınlar, tanıdıkları genç bir kadının evliliğinde yaşadığı sorunları konuşmaya başladılar. Herkesin anlatacak bir yorumu vardı. Kimi kadının sabırlı olmadığını söylüyor, kimi eşinin davranışlarını eleştiriyor, kimi de duyduğu birkaç ayrıntıdan hareketle kesin hükümler veriyordu.
Zeynep de konuşulanları dinledi. Bir noktada kendisini sohbete katılmak üzereyken buldu. Söyleyeceği cümle hazırdı ama sonra durdu.
Gerçekten bütün ayrıntıları biliyor muydu? O kadının neler yaşadığını, hangi konuşmaların yapıldığını, hangi şartlarla mücadele ettiğini biliyor muydu?
Hayır.
Bunun üzerine, “Belki de bilmediğimiz şeyler vardır. İstersek onunla konuşup bir ihtiyacı olup olmadığını sorabiliriz,” dedi.
Bir kadın, bu söz üzerine Zeynep'e karşı çıktı.
“Yani hiç kimse hakkında konuşmayalım mı? İnsan yanlışları da görmezden mi gelsin?”
Zeynep cevap verdi:
“Yanlışı görmezden gelmek başka, bilmediğimiz şeyler hakkında hüküm vermek başka. Birisi zarar görüyorsa onu korumaya çalışmak gerekir. Ama sırf merakımızı gidermek için birinin özel hayatını konuşmak, ona yardım etmek anlamına gelmez.”
Bu ayrım, saliha olma gayretinin önemli bir parçasıydı.
Gıybetten kaçınmak, insanları düşünmeden yargılamamak ve başkalarının mahremiyetine saygı göstermek, dini ve ahlaki bakımdan önem taşıyan davranışlardır. Bununla birlikte, birinin uğradığı haksızlığı anlatmasını veya güvenilir kişilerden yardım istemesini sırf insanlar konuşmasın diye engellemek de doğru değildir.
Örneğin şiddete uğrayan bir kadının yaşadıklarını güvendiği bir kişiye, uzmana veya yetkili makama anlatması, dedikodu yapmakla aynı şey değildir. Burada amaç birini küçük düşürmek değil, güvenliği sağlamak ve çözüm bulmaktır.
Zeynep'in arkadaşları zamanla konuşmalarını değiştirmeye başladılar. Birinin hayatını tartışmak yerine, o kişinin neye ihtiyacı olabileceğini düşünmeye yöneldiler.
Yine de Zeynep kendisini başkalarından üstün görmemeye dikkat ediyordu. Çünkü insan bazen başkasının gıybetini yapmaktan kaçınırken bile bunu yapmayanları küçümseyebilir. Böylece kibir, iyilik görüntüsünün arkasına saklanabilir.
O gün Zeynep günlüğüne şunu yazdı:
“Bir yanlıştan uzak durmak, o yanlışı yapan insanı hor görme hakkı vermez.”
Peki, birinin hatasını gördüğümüzde amacımız gerçekten ona veya başkasına fayda sağlamak mı, yoksa kendimizi daha iyi hissetmek mi? Bu soruya dürüstçe cevap vermek, insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyi de değiştirebilir.
6. Bölüm: Evin İçinde Başlayan Ahlak
Zeynep'in annesi bir gün rahatsızlandı. Evde yemek yapılması, alışverişin tamamlanması ve bazı işlerin yetiştirilmesi gerekiyordu.
Zeynep o sırada kendi işiyle ilgili önemli bir teslim tarihine hazırlanıyordu. Bir an için her şeyi bırakıp evin bütün sorumluluklarını üstlenmesi gerektiğini düşündü. Sonra kardeşi Murat'la konuştu.
Murat, bilgisayarında bir proje üzerinde çalışıyordu. Zeynep ona mutfaktaki işleri paylaşıp paylaşamayacaklarını sorduğunda, önce kendi işinin de acil olduğunu söyledi.
Zeynep'in içinden, “Bunu benim söylememe bile gerek kalmamalıydı,” diye geçirmek geldi. Ancak tartışmak yerine yapılacak işleri sıraladı.
“Annemin bugün dinlenmesi gerekiyor. Ben yemeği hazırlayabilirim ama alışverişi ve eczane işini tek başıma yetiştiremiyorum. Sen hangisini üstlenebilirsin?”
Murat düşündü. Eczaneye gidebileceğini ve alışverişi de yapabileceğini söyledi. Akşam yemeğini birlikte hazırladılar.
Bu olay küçük görünüyordu ama Zeynep için önemliydi. Çünkü aile içindeki iyiliğin yalnızca sessizce iş yapmak anlamına gelmediğini anlamıştı. Bazen sorumluluğu açıkça konuşmak, görevleri adil biçimde paylaşmak ve yardım istemek de ahlaki bir davranıştı.
Murat da o akşam kendi tutumunu düşündü. Ev işlerinin kendiliğinden halledildiğini sanmış, kendi çalışmasını önemli görürken kız kardeşinin işlerini aynı ölçüde hesaba katmamıştı.
İkisi de birbirlerinden bir şey öğrendiler. Zeynep, karşısındakine açık ve somut bir talepte bulunmanın önemini gördü. Murat ise aile içinde yapılan görünmeyen işlerin de emek gerektirdiğini fark etti.
Burada mesele kadınların daha anlayışlı, erkeklerin daha planlı olması değildi. Her iki karakter de kendi davranışını gözden geçirerek gelişmişti.
Saliha bir hanım, evinin düzenini sağlamak için çaba gösterebilir ama evdeki bütün sorumlulukları tek başına üstlenmek zorunda değildir. Eşine, kardeşine veya ailesindeki diğer insanlara karşı adil davranırken kendisine karşı da adil olmalıdır.
Aile içindeki huzur, bir kişinin sürekli susmasıyla değil, insanların birbirlerini dinlemesi ve sorumlulukları paylaşmasıyla daha sağlam bir temele oturur.
Sizce ev işlerinin paylaşılması yalnızca pratik bir mesele midir, yoksa aile üyelerinin birbirine duyduğu saygının da bir göstergesi midir?
7. Bölüm: İnanç, İbadet ve Güzel Ahlak
Zeynep, zamanla saliha bir hanım olmanın yalnızca aile içindeki davranışlardan ibaret olmadığını daha iyi anladı. İnancı, günlük kararlarını değerlendirdiği bir ölçüydü.
Namazına özen göstermeye, Kur'an'ı anlamaya çalışarak okumaya, dua etmeye ve dinî konularda daha güvenilir bilgiler edinmeye önem veriyordu. Ancak bir süre sonra kendisine başka bir soru sordu:
“İbadetlerim davranışlarıma nasıl yansıyor?”
Bir gün trafikte kendisine kaba davranan birine öfkelendiğinde, haklı olduğunu kanıtlamak için sesini yükseltmek istedi. Sonra sakinleşip konuşmayı seçti. Başka bir gün, kendisine verilen bir işi yetiştiremeyeceğini fark ettiğinde bahane üretmek yerine durumu açıkça anlattı. Bir başka gün de bir arkadaşının başarısını kıskandığını fark edip bu duygusunu inkâr etmek yerine onunla yüzleşti.
Zeynep, ahlakın yalnızca büyük kararlarla sınanmadığını gördü. İnsan bazen bir başkasının başarısını içtenlikle kutlarken, bazen de kendisine yapılan küçük bir iyiliğin karşılığını unutmamaya çalışırken olgunlaşır.
Kur'an'da güzel ahlakla ilişkilendirilen adalet, doğruluk, merhamet, sabır ve iyilik gibi değerler, yalnızca belirli ortamlarda sergilenecek davranışlar değildir. Bunlar insanın ailede, işte, arkadaşlıkta ve toplum içinde nasıl hareket edeceğine yön verebilir.
Ancak sabır, her haksızlığa boyun eğmek demek değildir. Merhamet, kişinin kendisine zarar verilmesine sınırsız biçimde izin vermesi anlamına gelmez. Affetmek de her zaman yeniden aynı yakınlığı kurmayı gerektirmez.
Zeynep bunu, uzun zamandır kendisini küçümseyen bir tanıdığıyla ilişkisinde öğrendi. Önceleri tartışma çıkmasın diye her sözü içine atıyordu. Sonra sakin bir konuşmayla hangi davranışlardan rahatsız olduğunu belirtti. Karşısındaki kişi değişmeye yanaşmadığında ise mesafesini korudu.
Zeynep, bir insanı affetmekle ona sınırsız erişim hakkı vermenin farklı şeyler olduğunu anladı.
Dindarlık, insanın yalnızca başkaları tarafından görülen tarafıyla ilgili değildir. Kişinin niyeti, kimsenin görmediği yerdeki davranışları, verdiği sözlere bağlılığı ve başkalarının haklarına gösterdiği özen de önemlidir.
Bir insanın ibadetleriyle ahlakı arasında güçlü bir bağ kurması, kendisini başkalarından üstün görmesine değil, kendi eksiklerini daha dikkatli fark etmesine yardımcı olabilir.
Sizce insanın inancı, öfkelendiği veya çıkarıyla vicdanı arasında kaldığı anlarda davranışlarına nasıl yansır? Bir insanın iyi niyetini en çok hangi davranışları gösterir?
8. Bölüm: İyilik Yaparken Kendini Unutmamak
Bir süre sonra Zeynep'in çevresindeki insanlar, onun yardımsever olduğunu düşünerek sık sık kendisinden destek istemeye başladılar. Bir arkadaşının taşınmasına yardım ediyor, başka birinin işlerini yetiştirmeye çalışıyor, ailesinin ihtiyaçlarıyla ilgileniyor ve kendi işlerini çoğu zaman gece geç saatlere bırakıyordu.
Başlangıçta bundan memnuniyet duyuyordu. İnsanların ona güvenmesi hoşuna gidiyordu. Fakat zamanla yorgunluğu arttı. Bazı insanlara yardım edemediğinde kendisini suçluyor, dinlenmek istediğinde bencil olduğunu düşünüyordu.
Bir gün Meryem Hanım'a uğradı ve içindekileri anlattı.
Yaşlı kadın onu dikkatle dinledikten sonra şöyle dedi:
“Bir kandilin etrafını aydınlatması güzeldir. Ama kandilin de yanabilmesi için yağı olmalı. Kendini tüketmekle iyilik yapmak aynı şey değil.”
Zeynep bu söz üzerine hayatındaki sorumlulukları yeniden değerlendirdi. Gerçekten yardım edebileceği işleri belirledi. Yapamayacağı şeyleri önceden söylemeye, dinlenmeye zaman ayırmaya ve başkalarının kendi sorumluluklarını üstlenmelerine fırsat vermeye başladı.
Bir arkadaşına yardım edemeyeceğini söylediğinde beklediği kadar büyük bir tepkiyle karşılaşmadı. Bir başka arkadaşı ise kırıldı. Zeynep onun duygusunu anladı ama sırf kırıldı diye kendi sınırını yok saymadı.
Bu deneyim ona, iyi niyetin her talebe evet demek olmadığını öğretti.
Saliha bir hanım, elinden geldiğince iyilik yapar; fakat gücünün sınırlarını da bilir. İnsanlara yardım ederken onların iradesine saygı gösterir. Birinin hayatını onun yerine yaşamaya çalışmak yerine, gerektiğinde kendi kararlarını alabilmesine destek olur.
Bazen en büyük yardım, birinin bütün işlerini üstlenmek değil, kendi ayakları üzerinde durabileceği bir ortam oluşturmaktır.
Bu anlayış, kadınların sürekli bakım veren kişi olarak görülmesine de farklı bir açıdan bakmamızı sağlar. Yardımlaşma, yalnızca bir kadının merhametine bırakılmamalı; aile içinde ve toplumda ortak bir sorumluluk olarak değerlendirilmelidir.
Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: Birine yardım ederken gerçekten onun iyiliğini mi gözetiyorum, yoksa bana ihtiyaç duymasını mı istiyorum? Yardım etmekle kontrol etmek arasındaki sınırı nasıl belirliyorum?
9. Bölüm: Bir Genç Kızın Sorduğu Soru
Mahalledeki gençlerden Ayşe, bir gün Zeynep'in yanına geldi. On yedi yaşındaydı ve geleceğiyle ilgili birçok soru taşıyordu.
“Zeynep abla,” dedi, “Saliha bir hanım olmak istiyorum. Ama bazen herkes benden farklı bir şey bekliyor. Birileri daha sessiz olmamı söylüyor, birileri daha çok çalışmamı, bazıları da her zaman ailemin istediği kararları vermemi bekliyor. Peki, ben kendi yolumu nasıl bulacağım?”
Zeynep, Ayşe'nin yüzüne baktı. Bir zamanlar aynı soruları kendisinin de sorduğunu hatırladı.
“Önce sana kimlerin ne söylediğini değil, hangi değerlerle yaşamak istediğini düşün,” dedi. “İnancını öğren, kendini geliştir, insanlara karşı adil ol. Bilmediğin konularda soru sormaktan çekinme. Bir karar verirken hem sorumluluklarını hem de haklarını dikkate al. Sana verilen her öğüdün doğru olduğunu varsayma ama sırf hoşuna gitmediği için de her öğüdü reddetme.”
Ayşe bir süre düşündü.
“Peki ya hata yaparsam?”
Zeynep gülümsedi.
“Hata yapabilirsin. Önemli olan, hatanın arkasına saklanmak yerine onu anlayıp telafi etmeye çalışman. Bir insanın olgunluğu, hiç yanılmamasından çok, yanıldığında ne yaptığıyla da ilgilidir.”
Sonra Ayşe'ye bir öneride bulundu. Bir hafta boyunca her akşam kendisine üç soru sormasını istedi:
Bugün hangi davranışımla birine iyilik yaptım?
Bugün hangi davranışımı daha iyi yapabilirdim?
Yarın daha adil, daha dürüst veya daha merhametli olmak için hangi küçük adımı atabilirim?
Ayşe bu soruları bir deftere yazmaya başladı. İlk günlerde cevapları kısa ve basitti. Zamanla kendisini daha iyi tanımaya, hangi durumlarda öfkelendiğini ve hangi davranışlarıyla insanları incitebildiğini fark etmeye başladı.
Bu küçük çalışma, onun kendisini sürekli suçlamasına değil, gelişimini takip etmesine yardımcı oldu.
Saliha bir hanım olma yolculuğu da böyle ilerleyebilir. Bir günde tamamlanan bir görev değildir. Kişinin bilgiyle, deneyimle, muhasebeyle ve doğru insanlarla kurduğu ilişkilerle gelişen bir hayat anlayışıdır.
Üstelik bu yolculukta yalnızca genç kadınların değil, genç erkeklerin de ahlak, sorumluluk ve merhamet üzerine düşünmeye ihtiyacı vardır. Adaletin ve güzel ahlakın cinsiyeti yoktur.
10. Bölüm: Saliha Olmak Bir Görünüş Değil, Bir Yöneliştir
Aradan yıllar geçti. Zeynep'in hayatı da değişti. Yeni sorumluluklar aldı, bazı kararlarında yanıldı, kimi insanlarla arasına mesafe koydu, kimi ilişkilerini ise daha sağlam temeller üzerinde yeniden kurdu.
Büyükannesinin defterini hâlâ saklıyordu. Zaman zaman açıp okuyor, eski satırların yanına kendi düşüncelerini ekliyordu.
Bir gün defterin son sayfasına şu cümleyi yazdı:
“Saliha olmak, kendimi kusursuz ilan etmek değil; her gün daha doğru, daha adil ve daha merhametli bir insan olmaya yönelmektir.”
Artık saliha bir hanım olmayı yalnızca dış görünüş, konuşma biçimi veya insanların kendisi hakkındaki düşünceleri üzerinden değerlendirmiyordu. Onun için mesele, inancıyla davranışları arasında tutarlılık kurmaya çalışmaktı.
Bir insanın salih bir hayat sürme gayreti, günlük yaşamda şu davranışlarla somutlaşabilir:
- Niyetini gözden geçirmek: İyiliği yalnızca takdir görmek için değil, doğru olduğuna inandığı için yapmaya çalışmak.
- İbadet ve bilgiye önem vermek: Dinî konuları güvenilir kaynaklardan öğrenmek, anlamadığı meselelerde soru sormak ve öğrendiklerini ahlakına yansıtmak.
- Doğru ve dürüst olmak: Kolayına geldiği zamanlarda bile yalan söylememek, verdiği sözleri önemsemek ve hata yaptığında sorumluluk almak.
- Merhametli davranmak: İnsanların duygularını anlamaya çalışmak, ihtiyaç duyduklarında destek olmak ve kimseyi küçümsememek.
- Adaleti gözetmek: Kendi çıkarlarıyla başkasının hakkı çatıştığında vicdanlı davranmak; ailede, işte ve sosyal ilişkilerde hakkaniyeti önemsemek.
- Sınırlarını korumak: İyilik adına kendisini sürekli tüketmemek, gerektiğinde hayır diyebilmek ve başkalarının sınırlarına da saygı göstermek.
- Kendini geliştirmek: Bilgi edinmeye, düşünmeye, eleştiriyi değerlendirmeye ve gerektiğinde fikir değiştirmeye açık olmak.
- İnsanları yargılamadan önce anlamaya çalışmak: Duyumlarla hüküm vermemek, mahremiyeti korumak ve bir sorun karşısında dedikodu yerine faydalı bir çözüm aramak.
- Aile ve toplum sorumluluklarını paylaşmak: Yardımlaşmayı yalnızca kadınların görevi olarak görmemek; erkeklerin ve diğer aile üyelerinin de sorumluluk almasını desteklemek.
- Hatalardan ders çıkarmak: Geçmişte yapılan yanlışları inkâr etmeden telafi yollarını aramak ve gelişmenin zaman aldığını kabul etmek.
Bu davranışların hiçbiri, insanın hayatında bir kez gerçekleştirilip tamamlanacak maddeler değildir. Bazen bir konuda başarılı oluruz, başka bir konuda eksik kalırız. Bazen sabırlı davranır, bazen öfkemize yeniliriz. Önemli olan, bu dalgalanmaları görerek daha iyiye yönelme çabasını sürdürmektir.
Zeynep'in hikâyesi bize bir başka şeyi daha hatırlatıyor: Saliha olmak, başkalarının belirlediği dar bir kadınlık kalıbına sığmak değildir. Kişinin inancını, ahlakını, sorumluluklarını ve insan onurunu birlikte gözeterek yaşamasıdır.
Bir kadın hem merhametli hem kararlı olabilir. Hem ailesine destek olabilir hem kendi hedeflerini gerçekleştirebilir. Hem affedici olabilir hem sınır koyabilir. Hem başkalarının duygularını önemseyebilir hem kendi düşüncelerini açıkça ifade edebilir.
Aynı şekilde bir erkek de stratejik düşünebilir, duygularını ifade edebilir, bakım sorumluluğu üstlenebilir ve merhametli davranabilir. Bunlar birbirini dışlayan özellikler değildir; insanın farklı durumlarda geliştirebileceği becerilerdir.
İyi ahlak, kadınları daha fazla yükün altına sokmanın gerekçesi olmamalıdır. Tam tersine, insanların birbirine karşı sorumluluklarını hatırlatan bir anlayış olmalıdır.
Son Söz: Sizin Saliha Olmak Hakkındaki Düşünceniz Nedir?
Hikâyenin başındaki Zeynep, insanların gözünde iyi bir kadın olmanın yollarını arıyordu. Hikâyenin sonunda ise kendisine daha önemli bir soru sormayı öğrendi: “Ben nasıl bir insan olmak istiyorum ve bugün bunun için ne yapıyorum?”
Belki de saliha olma gayretinin en anlamlı tarafı budur. İnsan, kendisini başkalarının hayatıyla sürekli kıyaslamak yerine kendi davranışlarını değerlendirmeye başlar. İyiliğini gösterişe dönüştürmeden yaşamaya, hatalarını saklamak yerine düzeltmeye, merhametini adaletle dengelemeye çalışır.
İslam ahlakında kişinin niyetiyle davranışları arasındaki ilişki, yalnızca başkalarına nasıl göründüğünden daha derin bir anlam taşır. Bu nedenle güzel ahlak, belirli bir çevrenin onayını almaktan ibaret değildir. İnsanların haklarına saygı göstermek, doğruyu aramak, kul hakkından sakınmak ve gerektiğinde kendi yanlışını kabul etmek de bu yolculuğun parçalarıdır.
Belki bir gün çok önemli bir iyilik yapacağız. Belki de kimsenin fark etmediği küçük bir davranışla bir insanın hayatını kolaylaştıracağız. Bazen bir haksızlığa karşı çıkacağız, bazen bir yakınımızı sabırla dinleyeceğiz. Bazen de kendi hatamızı kabul edip özür dileyeceğiz.
Bunların her biri, güzel ahlakı günlük hayatın içinde yaşatmanın bir yolu olabilir.
Şimdi sözü sizlere bırakmak istiyorum:
1. Sizce saliha bir hanımın en belirgin özelliği nedir: Güzel ahlakı, inancı, merhameti, adalet duygusu, sorumluluk bilinci veya bunların bir arada bulunması mı?
2. Bir kadından sürekli fedakârlık beklenmesini nasıl değerlendiriyorsunuz? Fedakârlık ile kişinin kendi haklarını ihmal etmesi arasındaki sınır nerede başlamalı?
3. Sizce güzel ahlak, insanın en çok hangi durumda belli olur: Öfkeliyken, haksızlığa uğradığında, eline güç geçtiğinde veya kimsenin kendisini görmediği anlarda mı?
4. Günümüzde genç kadınların hem inançlarına bağlı kalıp hem de kendilerini eğitim, meslek ve kişisel gelişim açısından ilerletmeleri konusunda karşılaştıkları en önemli zorluklar nelerdir?
5. Hayatınızda size güzel ahlakı öğreten bir insan oldu mu? Onun hangi davranışı sizin düşüncelerinizi değiştirdi?
Bu soruların cevapları herkes için aynı olmayabilir. Zaten amaç tek bir kalıba sığmak değil, birbirimizin tecrübelerinden yararlanarak daha bilinçli düşünmektir.
Belki de en güzel başlangıç, bugün kendimize şu soruyu sormaktır:
“Kimsenin beni övmesini beklemeden, bugün hangi davranışımla daha iyi bir insan olabilirim?”
Çünkü bazen insanın hayatını değiştiren şey, büyük sözler vermesi değil; küçük ama samimi bir adımı gerçekten atmasıdır.
Kaynak ve Okuma Önerileri
- Kur'an-ı Kerim: Hucurât suresi 49:11-12; adalet ve iyilik konusunda Nahl suresi 16:90; doğruluk ve sorumluluk bağlamında Ahzâb suresi 33:70-71.
- Diyanet İşleri Başkanlığı: Kur'an-ı Kerim meali ve dinî kavramlara ilişkin açıklamalar. Özellikle ahlak, adalet, kul hakkı ve aile sorumlulukları hakkındaki içerikler.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi: İslam ahlakı, ihsan, takva, sabır ve adalet gibi kavramlara ilişkin maddeler.
Not: Zeynep, Yusuf, Meryem Hanım ve diğer karakterler, farklı hayat tecrübelerini ve ahlaki meseleleri anlatmak amacıyla kurgulanmıştır. Hikâye, belirli kişilerin yaşanmış hayat öyküsü olarak sunulmamaktadır.
Geçenlerde eski bir mahallede yaşandığı anlatılan bir hikâyeye rastladım. Hikâyenin gerçek kahramanlarının kim olduğunu bilmiyorum ama anlattıkları, insanın kendi hayatına dönüp bakmasını sağlayacak kadar tanıdık geldi. Belki siz de okurken kendinizden bir parça bulursunuz. Çünkü saliha bir hanım olmak, yalnızca dışarıdan bakıldığında iyi, edepli veya dindar görünmekten ibaret değil. Bazen kimsenin görmediği bir anda öfkesini yutabilmek, bazen haksızlığa uğrayan birinin yanında durabilmek, bazen de yanlış yaptığını kabul edip yeniden başlayabilmektir.
Hikâyemizin kahramanı Zeynep olsun. Otuz yaşına yaklaşmış, hayatın sorumluluklarını omuzlarında hisseden, inançlı olmaya gayret eden ama zaman zaman kendi eksiklikleriyle yüzleşmekten çekinen genç bir kadın… Zeynep, bir gün kendisine şu soruyu sorar:
“Ben gerçekten iyi bir insan olmaya mı çalışıyorum, yoksa insanların gözünde iyi bir kadın olarak görünmeye mi?”
İşte onun hikâyesi, bu soruyla başlar.
1. Bölüm: İyi Görünmekle İyi Olmak Arasındaki İnce Çizgi
Zeynep, çocukluğundan beri çevresinden bazı öğütler duymuştu. Büyüklerine saygılı olmalı, kimseyi kırmamalı, evini düzenli tutmalı, konuşmasına dikkat etmeli ve her zaman ağırbaşlı davranmalıydı. Bu öğütlerin birçoğunda güzel bir niyet vardı. Fakat büyüdükçe bir şey fark etti: İnsanlar bazen iyi ahlakı yalnızca kadının davranışları üzerinden değerlendiriyordu.
Bir kadın sinirlendiğinde sabırsız, hakkını savunduğunda geçimsiz, yorulduğunu söylediğinde nankör, kendi kararını verdiğinde ise inatçı ilan edilebiliyordu. Oysa aynı davranışlar bir erkekte kararlılık, cesaret veya liderlik olarak yorumlanabiliyordu.
Zeynep bu çelişkiyi ilk kez ciddi biçimde düşündüğünde, mahallesindeki yaşlı komşusu Meryem Hanım'ın sözleri aklına geldi:
“Evladım, insanın iyi olmasıyla herkesi memnun etmesi aynı şey değildir. Herkesi memnun etmeye çalışırsan bir gün kendi vicdanının sesini duyamazsın.”
Bu sözler Zeynep'in zihnine yerleşti. Çünkü o, çoğu zaman insanları üzmemek için kendi üzüntüsünü gizliyor, tartışma çıkmasın diye haksızlıklara sessiz kalıyor ve başkalarının beklentilerini karşılayamadığında kendisini suçluyordu.
Oysa saliha bir hanım olma gayreti, kişinin kendi değerini yok saymasını gerektirmez. İslam ahlakında niyet, doğruluk, adalet, merhamet ve kul hakkına riayet önemli yer tutar. Bunlar yalnızca kadınlara ait sorumluluklar değil, her insanın hayatına yön vermesi gereken ilkelerdir.
Zeynep o akşam günlüğüne şu cümleyi yazdı:
“İyi bir insan olmak istiyorum ama bunun için kendimi başkalarının beklentileri arasında kaybetmek istemiyorum.”
Peki, sizce de iyi insan olmakla herkesi memnun etmek arasında önemli bir fark yok mu? Bir insanın sürekli fedakârlık yapması, onun mutlaka daha ahlaklı olduğu anlamına gelir mi?
2. Bölüm: Bir Cuma Sabahı ve Eski Bir Defter
Bir cuma sabahı Zeynep, annesinin isteği üzerine eski eşyaların bulunduğu sandığı düzenlemeye başladı. Sandığın dibinde, kenarları sararmış bir defter buldu. Defter, yıllar önce vefat eden büyükannesi Fatma Hanım'a aitti.
İlk sayfada şu cümle yazıyordu:
“İnsan, Allah'ın huzurunda nasıl bir kul olduğunu düşünmeden yalnızca insanların gözünde nasıl göründüğünü düşünürse, yolunu şaşırabilir.”
Zeynep sayfaları çevirdikçe büyükannesinin hayatından küçük kesitlerle karşılaştı. Fatma Hanım gençliğinde yoksulluk yaşamış, çocuklarını büyütmüş, ailesine destek olmuş ve komşularının sıkıntılarıyla yakından ilgilenmişti. Ancak defterde yalnızca fedakârlıklarından söz etmiyordu. Kendi hatalarını, pişmanlıklarını ve değiştirmeye çalıştığı alışkanlıklarını da yazmıştı.
Bir sayfada, gençliğinde öfkelendiği zaman oğlunu dinlemeden cezalandırdığını anlatıyordu. Başka bir sayfada, komşusunun kendisini inciten sözlerini yıllarca içinde tuttuğunu ve sonunda bu kırgınlığın ilişkilerini nasıl bozduğunu yazmıştı.
Zeynep şaşırdı. Çünkü büyükannesini hep sabırlı, güçlü ve hatasız bir insan olarak düşünmüştü.
Akşam annesine defteri gösterdi.
Annesi gülümsedi.
“Büyükannen çok iyi bir kadındı ama bu, hiç hata yapmadığı anlamına gelmezdi. Onu değerli yapan, yanlışını fark ettiğinde kendisini düzeltmeye çalışmasıydı.”
Bu söz, Zeynep'in saliha olmak konusundaki düşüncelerini değiştirdi. Artık iyiliği kusursuzlukla özdeşleştirmiyordu.
Saliha bir hanım, hiç öfkelenmeyen, hiç üzülmeyen veya hiçbir zaman yanlış karar vermeyen kadın değildir. O, duygularını tanımaya, davranışlarının sorumluluğunu üstlenmeye ve hatalarını telafi etmeye çalışan kişidir.
Bazen bir özür, uzun bir nasihatten daha değerlidir. Bazen bir yanlıştan dönmek, yıllarca doğru görünmeye çalışmaktan daha büyük bir olgunluk göstergesidir.
Siz hiç çok değer verdiğiniz bir insanın hatalarını öğrendiğinizde ona bakışınızın değiştiğini fark ettiniz mi? Yoksa insanı asıl değerli kılan şeyin hatasız olması değil, hatalarıyla nasıl yüzleştiği mi olduğunu düşünüyorsunuz?
3. Bölüm: Yusuf'un Planı, Zeynep'in Sorusu
Zeynep'in hayatında Yusuf adında bir arkadaşı vardı. Yusuf, sorunlarla karşılaştığında hemen çözüm arayan, seçenekleri sıralayan ve uzun vadeli planlar yapan biriydi. Zeynep ise insanların ne hissettiğini anlamaya, konuşmaların ardındaki kırgınlıkları fark etmeye ve ilişkilerdeki görünmeyen sorunları çözmeye önem veriyordu.
Bir gün ortak arkadaşları Elif, ailesinin yaşadığı maddi sıkıntılar nedeniyle işini bırakmayı düşündüğünü söyledi. Evde hasta bir yakınına bakması gerekiyordu. Aynı zamanda kendi geçimini sağlamak zorundaydı.
Yusuf hemen bir kâğıt çıkardı.
“Önce giderlerini hesaplayalım. Sonra çalışma saatlerini değiştirebileceğin işlere bakalım. Belki uzaktan çalışabileceğin bir seçenek bulabiliriz. Bir de ailendeki diğer kişilerden ne kadar destek alabileceğini belirleyelim.”
Elif biraz rahatlamıştı ama gözleri hâlâ doluydu.
Zeynep onun elini tuttu.
“Bütün bunları düşünmek zorunda kalmanın ne kadar yorucu olduğunu biliyorum. Sanki her şeyi tek başına taşımak zorundaymışsın gibi hissediyor olabilirsin. İstersen önce seni dinleyelim, sonra seçenekleri birlikte değerlendirelim.”
Yusuf bir an durdu. Ardından başını salladı.
“Haklısın. Ben hemen çözüm bulmaya çalışırken ne kadar yorulduğunu sormayı unuttum.”
Zeynep de kendi eksiğini fark etti. Elif'in duygularını anlamaya çalışırken somut bir plan hazırlamanın da ne kadar önemli olduğunu görmüştü.
Üçü birlikte oturup bir yol haritası hazırladılar. Yusuf iş ve bütçe seçeneklerini araştırdı. Zeynep, Elif'in ailesiyle yapacağı konuşmayı planlamasına yardımcı oldu. Elif ise kendi ihtiyaçlarını açıkça ifade ederek hangi sorumlulukları üstlenebileceğini, hangilerini tek başına taşıyamayacağını belirledi.
Bir hafta sonra Elif, çalışma saatleri daha uygun olan başka bir işe başvurmuştu. Ailesiyle bakım sorumluluğunu paylaşmak konusunda da daha açık bir konuşma yapmıştı.
Zeynep o gün önemli bir şey öğrendi: Çözüm üretmekle empati kurmak birbirinin rakibi değildi.
Erkeklerin her zaman mantıklı, kadınların her zaman duygusal olduğu söylenemez. İnsanların yaklaşımını cinsiyetleri kadar yetiştirilme biçimleri, kişilikleri, deneyimleri ve toplumsal beklentiler de etkiler. Bazı insanlar önce çözüm arar, bazıları önce anlaşılmak ister. Olgunluk, yalnızca kendi yöntemini doğru kabul etmek değil, ihtiyaç duyulan yerde başka bir yaklaşımı da benimseyebilmektir.
Saliha bir hanım, merhametini kullanarak sorunları görmezden gelmez. Gerektiğinde araştırır, plan yapar, hakkını arar ve sorumluluk üstlenir. Aynı zamanda karşısındaki insanı bir sorundan ibaret görmez; onun duygularını, sınırlarını ve şartlarını da dikkate alır.
Burada kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bir yakınımız bize derdini anlattığında hemen çözüm mü sunuyoruz, yoksa önce neye ihtiyacı olduğunu mu soruyoruz? Bazen en doğru başlangıç, “Seni dinlememi mi istersin, birlikte bir çözüm aramamızı mı?” demek olabilir.
4. Bölüm: Tarihin İçinde Kadın Olmak
Büyükannesinin defterini okumaya devam eden Zeynep, geçmişte kadınların hayatlarının bugünkünden farklı şartlar altında şekillendiğini düşündü.
Büyükannesi, gençliğinde ekonomik imkânların sınırlı olduğu, ev işlerinin çoğunlukla kadınların sorumluluğu sayıldığı ve kadınların eğitim ile çalışma hayatına katılmasının bugüne kıyasla daha fazla engelle karşılaşabildiği bir dönemde yaşamıştı. Kendi tercihlerini yapmak için her zaman yeterli fırsata sahip değildi.
Buna rağmen çevresindeki kadınlar, birbirlerine destek olarak yaşamlarını kolaylaştırmanın yollarını buluyorlardı. Bir kadın doğum yaptığında komşuları yemek hazırlıyor, bir başkası hastalandığında çocuklarına bakıyor, maddi sıkıntı yaşayan bir aileye imkânı ölçüsünde yardım ediliyordu.
Bu dayanışma, yalnızca bireysel iyiliklerden oluşmuyordu. Aynı zamanda insanların tek başlarına çözemeyecekleri sorunları birlikte çözme biçimiydi.
Fakat Zeynep başka bir gerçeği de fark etti: Kadınların dayanışması bazen toplumsal eksiklikleri örtmek için kullanılıyordu. Herkes, kadınların zaten birbirine yardım edeceğini düşünerek bakım yükünü yine onların üzerine bırakabiliyordu.
Oysa merhamet, adaletsiz bir iş bölümünü sonsuza kadar sürdürmenin gerekçesi olmamalıydı.
Bir kadının yaşlı anne babasına destek olması güzel bir davranış olabilir. Ancak bütün kardeşler aynı sorumluluğu paylaşabilecekken yükün yalnızca bir kız evladına bırakılması adil değildir. Bir annenin çocuklarıyla ilgilenmesi değerlidir; fakat babanın çocuk bakımını yalnızca eşine ait bir görev sayması, aile içindeki ortak sorumluluk anlayışını zedeler.
İslam'ın ahlaki ilkeleri açısından bakıldığında adalet, emanet, merhamet ve hakkaniyet birbirinden ayrı düşünülemez. Bir insanın başkasına yardım etmesi kadar kendi sorumluluğunu yerine getirmesi de önemlidir.
Zeynep, büyükannesinin fedakârlıklarını küçümsemeden onun yaşadığı zorlukları da görebilmeyi öğrendi. Artık geçmişi yalnızca özlemle hatırlamıyor, geçmişteki insanların hangi şartlar altında karar verdiklerini anlamaya çalışıyordu.
Bir toplumun ahlak anlayışı, yalnızca kadınlardan ne kadar fedakârlık beklediğiyle ölçülemez. Erkeklerin, ailelerin, kurumların ve toplumun tamamının adil bir yaşamın kurulmasına ne kadar katkı sunduğu da önemlidir.
Sizce günümüzde iyi bir kadın olmaya ilişkin beklentiler, geçmişe göre ne ölçüde değişti? Hangi güzel gelenekler korunmalı, hangi alışkanlıklar ise yeniden düşünülmeli?
5. Bölüm: Bir Başkasının Hatasını Konuşmak
Bir akşam mahalledeki kadınlar, tanıdıkları genç bir kadının evliliğinde yaşadığı sorunları konuşmaya başladılar. Herkesin anlatacak bir yorumu vardı. Kimi kadının sabırlı olmadığını söylüyor, kimi eşinin davranışlarını eleştiriyor, kimi de duyduğu birkaç ayrıntıdan hareketle kesin hükümler veriyordu.
Zeynep de konuşulanları dinledi. Bir noktada kendisini sohbete katılmak üzereyken buldu. Söyleyeceği cümle hazırdı ama sonra durdu.
Gerçekten bütün ayrıntıları biliyor muydu? O kadının neler yaşadığını, hangi konuşmaların yapıldığını, hangi şartlarla mücadele ettiğini biliyor muydu?
Hayır.
Bunun üzerine, “Belki de bilmediğimiz şeyler vardır. İstersek onunla konuşup bir ihtiyacı olup olmadığını sorabiliriz,” dedi.
Bir kadın, bu söz üzerine Zeynep'e karşı çıktı.
“Yani hiç kimse hakkında konuşmayalım mı? İnsan yanlışları da görmezden mi gelsin?”
Zeynep cevap verdi:
“Yanlışı görmezden gelmek başka, bilmediğimiz şeyler hakkında hüküm vermek başka. Birisi zarar görüyorsa onu korumaya çalışmak gerekir. Ama sırf merakımızı gidermek için birinin özel hayatını konuşmak, ona yardım etmek anlamına gelmez.”
Bu ayrım, saliha olma gayretinin önemli bir parçasıydı.
Gıybetten kaçınmak, insanları düşünmeden yargılamamak ve başkalarının mahremiyetine saygı göstermek, dini ve ahlaki bakımdan önem taşıyan davranışlardır. Bununla birlikte, birinin uğradığı haksızlığı anlatmasını veya güvenilir kişilerden yardım istemesini sırf insanlar konuşmasın diye engellemek de doğru değildir.
Örneğin şiddete uğrayan bir kadının yaşadıklarını güvendiği bir kişiye, uzmana veya yetkili makama anlatması, dedikodu yapmakla aynı şey değildir. Burada amaç birini küçük düşürmek değil, güvenliği sağlamak ve çözüm bulmaktır.
Zeynep'in arkadaşları zamanla konuşmalarını değiştirmeye başladılar. Birinin hayatını tartışmak yerine, o kişinin neye ihtiyacı olabileceğini düşünmeye yöneldiler.
Yine de Zeynep kendisini başkalarından üstün görmemeye dikkat ediyordu. Çünkü insan bazen başkasının gıybetini yapmaktan kaçınırken bile bunu yapmayanları küçümseyebilir. Böylece kibir, iyilik görüntüsünün arkasına saklanabilir.
O gün Zeynep günlüğüne şunu yazdı:
“Bir yanlıştan uzak durmak, o yanlışı yapan insanı hor görme hakkı vermez.”
Peki, birinin hatasını gördüğümüzde amacımız gerçekten ona veya başkasına fayda sağlamak mı, yoksa kendimizi daha iyi hissetmek mi? Bu soruya dürüstçe cevap vermek, insanın kendisiyle kurduğu ilişkiyi de değiştirebilir.
6. Bölüm: Evin İçinde Başlayan Ahlak
Zeynep'in annesi bir gün rahatsızlandı. Evde yemek yapılması, alışverişin tamamlanması ve bazı işlerin yetiştirilmesi gerekiyordu.
Zeynep o sırada kendi işiyle ilgili önemli bir teslim tarihine hazırlanıyordu. Bir an için her şeyi bırakıp evin bütün sorumluluklarını üstlenmesi gerektiğini düşündü. Sonra kardeşi Murat'la konuştu.
Murat, bilgisayarında bir proje üzerinde çalışıyordu. Zeynep ona mutfaktaki işleri paylaşıp paylaşamayacaklarını sorduğunda, önce kendi işinin de acil olduğunu söyledi.
Zeynep'in içinden, “Bunu benim söylememe bile gerek kalmamalıydı,” diye geçirmek geldi. Ancak tartışmak yerine yapılacak işleri sıraladı.
“Annemin bugün dinlenmesi gerekiyor. Ben yemeği hazırlayabilirim ama alışverişi ve eczane işini tek başıma yetiştiremiyorum. Sen hangisini üstlenebilirsin?”
Murat düşündü. Eczaneye gidebileceğini ve alışverişi de yapabileceğini söyledi. Akşam yemeğini birlikte hazırladılar.
Bu olay küçük görünüyordu ama Zeynep için önemliydi. Çünkü aile içindeki iyiliğin yalnızca sessizce iş yapmak anlamına gelmediğini anlamıştı. Bazen sorumluluğu açıkça konuşmak, görevleri adil biçimde paylaşmak ve yardım istemek de ahlaki bir davranıştı.
Murat da o akşam kendi tutumunu düşündü. Ev işlerinin kendiliğinden halledildiğini sanmış, kendi çalışmasını önemli görürken kız kardeşinin işlerini aynı ölçüde hesaba katmamıştı.
İkisi de birbirlerinden bir şey öğrendiler. Zeynep, karşısındakine açık ve somut bir talepte bulunmanın önemini gördü. Murat ise aile içinde yapılan görünmeyen işlerin de emek gerektirdiğini fark etti.
Burada mesele kadınların daha anlayışlı, erkeklerin daha planlı olması değildi. Her iki karakter de kendi davranışını gözden geçirerek gelişmişti.
Saliha bir hanım, evinin düzenini sağlamak için çaba gösterebilir ama evdeki bütün sorumlulukları tek başına üstlenmek zorunda değildir. Eşine, kardeşine veya ailesindeki diğer insanlara karşı adil davranırken kendisine karşı da adil olmalıdır.
Aile içindeki huzur, bir kişinin sürekli susmasıyla değil, insanların birbirlerini dinlemesi ve sorumlulukları paylaşmasıyla daha sağlam bir temele oturur.
Sizce ev işlerinin paylaşılması yalnızca pratik bir mesele midir, yoksa aile üyelerinin birbirine duyduğu saygının da bir göstergesi midir?
7. Bölüm: İnanç, İbadet ve Güzel Ahlak
Zeynep, zamanla saliha bir hanım olmanın yalnızca aile içindeki davranışlardan ibaret olmadığını daha iyi anladı. İnancı, günlük kararlarını değerlendirdiği bir ölçüydü.
Namazına özen göstermeye, Kur'an'ı anlamaya çalışarak okumaya, dua etmeye ve dinî konularda daha güvenilir bilgiler edinmeye önem veriyordu. Ancak bir süre sonra kendisine başka bir soru sordu:
“İbadetlerim davranışlarıma nasıl yansıyor?”
Bir gün trafikte kendisine kaba davranan birine öfkelendiğinde, haklı olduğunu kanıtlamak için sesini yükseltmek istedi. Sonra sakinleşip konuşmayı seçti. Başka bir gün, kendisine verilen bir işi yetiştiremeyeceğini fark ettiğinde bahane üretmek yerine durumu açıkça anlattı. Bir başka gün de bir arkadaşının başarısını kıskandığını fark edip bu duygusunu inkâr etmek yerine onunla yüzleşti.
Zeynep, ahlakın yalnızca büyük kararlarla sınanmadığını gördü. İnsan bazen bir başkasının başarısını içtenlikle kutlarken, bazen de kendisine yapılan küçük bir iyiliğin karşılığını unutmamaya çalışırken olgunlaşır.
Kur'an'da güzel ahlakla ilişkilendirilen adalet, doğruluk, merhamet, sabır ve iyilik gibi değerler, yalnızca belirli ortamlarda sergilenecek davranışlar değildir. Bunlar insanın ailede, işte, arkadaşlıkta ve toplum içinde nasıl hareket edeceğine yön verebilir.
Ancak sabır, her haksızlığa boyun eğmek demek değildir. Merhamet, kişinin kendisine zarar verilmesine sınırsız biçimde izin vermesi anlamına gelmez. Affetmek de her zaman yeniden aynı yakınlığı kurmayı gerektirmez.
Zeynep bunu, uzun zamandır kendisini küçümseyen bir tanıdığıyla ilişkisinde öğrendi. Önceleri tartışma çıkmasın diye her sözü içine atıyordu. Sonra sakin bir konuşmayla hangi davranışlardan rahatsız olduğunu belirtti. Karşısındaki kişi değişmeye yanaşmadığında ise mesafesini korudu.
Zeynep, bir insanı affetmekle ona sınırsız erişim hakkı vermenin farklı şeyler olduğunu anladı.
Dindarlık, insanın yalnızca başkaları tarafından görülen tarafıyla ilgili değildir. Kişinin niyeti, kimsenin görmediği yerdeki davranışları, verdiği sözlere bağlılığı ve başkalarının haklarına gösterdiği özen de önemlidir.
Bir insanın ibadetleriyle ahlakı arasında güçlü bir bağ kurması, kendisini başkalarından üstün görmesine değil, kendi eksiklerini daha dikkatli fark etmesine yardımcı olabilir.
Sizce insanın inancı, öfkelendiği veya çıkarıyla vicdanı arasında kaldığı anlarda davranışlarına nasıl yansır? Bir insanın iyi niyetini en çok hangi davranışları gösterir?
8. Bölüm: İyilik Yaparken Kendini Unutmamak
Bir süre sonra Zeynep'in çevresindeki insanlar, onun yardımsever olduğunu düşünerek sık sık kendisinden destek istemeye başladılar. Bir arkadaşının taşınmasına yardım ediyor, başka birinin işlerini yetiştirmeye çalışıyor, ailesinin ihtiyaçlarıyla ilgileniyor ve kendi işlerini çoğu zaman gece geç saatlere bırakıyordu.
Başlangıçta bundan memnuniyet duyuyordu. İnsanların ona güvenmesi hoşuna gidiyordu. Fakat zamanla yorgunluğu arttı. Bazı insanlara yardım edemediğinde kendisini suçluyor, dinlenmek istediğinde bencil olduğunu düşünüyordu.
Bir gün Meryem Hanım'a uğradı ve içindekileri anlattı.
Yaşlı kadın onu dikkatle dinledikten sonra şöyle dedi:
“Bir kandilin etrafını aydınlatması güzeldir. Ama kandilin de yanabilmesi için yağı olmalı. Kendini tüketmekle iyilik yapmak aynı şey değil.”
Zeynep bu söz üzerine hayatındaki sorumlulukları yeniden değerlendirdi. Gerçekten yardım edebileceği işleri belirledi. Yapamayacağı şeyleri önceden söylemeye, dinlenmeye zaman ayırmaya ve başkalarının kendi sorumluluklarını üstlenmelerine fırsat vermeye başladı.
Bir arkadaşına yardım edemeyeceğini söylediğinde beklediği kadar büyük bir tepkiyle karşılaşmadı. Bir başka arkadaşı ise kırıldı. Zeynep onun duygusunu anladı ama sırf kırıldı diye kendi sınırını yok saymadı.
Bu deneyim ona, iyi niyetin her talebe evet demek olmadığını öğretti.
Saliha bir hanım, elinden geldiğince iyilik yapar; fakat gücünün sınırlarını da bilir. İnsanlara yardım ederken onların iradesine saygı gösterir. Birinin hayatını onun yerine yaşamaya çalışmak yerine, gerektiğinde kendi kararlarını alabilmesine destek olur.
Bazen en büyük yardım, birinin bütün işlerini üstlenmek değil, kendi ayakları üzerinde durabileceği bir ortam oluşturmaktır.
Bu anlayış, kadınların sürekli bakım veren kişi olarak görülmesine de farklı bir açıdan bakmamızı sağlar. Yardımlaşma, yalnızca bir kadının merhametine bırakılmamalı; aile içinde ve toplumda ortak bir sorumluluk olarak değerlendirilmelidir.
Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: Birine yardım ederken gerçekten onun iyiliğini mi gözetiyorum, yoksa bana ihtiyaç duymasını mı istiyorum? Yardım etmekle kontrol etmek arasındaki sınırı nasıl belirliyorum?
9. Bölüm: Bir Genç Kızın Sorduğu Soru
Mahalledeki gençlerden Ayşe, bir gün Zeynep'in yanına geldi. On yedi yaşındaydı ve geleceğiyle ilgili birçok soru taşıyordu.
“Zeynep abla,” dedi, “Saliha bir hanım olmak istiyorum. Ama bazen herkes benden farklı bir şey bekliyor. Birileri daha sessiz olmamı söylüyor, birileri daha çok çalışmamı, bazıları da her zaman ailemin istediği kararları vermemi bekliyor. Peki, ben kendi yolumu nasıl bulacağım?”
Zeynep, Ayşe'nin yüzüne baktı. Bir zamanlar aynı soruları kendisinin de sorduğunu hatırladı.
“Önce sana kimlerin ne söylediğini değil, hangi değerlerle yaşamak istediğini düşün,” dedi. “İnancını öğren, kendini geliştir, insanlara karşı adil ol. Bilmediğin konularda soru sormaktan çekinme. Bir karar verirken hem sorumluluklarını hem de haklarını dikkate al. Sana verilen her öğüdün doğru olduğunu varsayma ama sırf hoşuna gitmediği için de her öğüdü reddetme.”
Ayşe bir süre düşündü.
“Peki ya hata yaparsam?”
Zeynep gülümsedi.
“Hata yapabilirsin. Önemli olan, hatanın arkasına saklanmak yerine onu anlayıp telafi etmeye çalışman. Bir insanın olgunluğu, hiç yanılmamasından çok, yanıldığında ne yaptığıyla da ilgilidir.”
Sonra Ayşe'ye bir öneride bulundu. Bir hafta boyunca her akşam kendisine üç soru sormasını istedi:
Bugün hangi davranışımla birine iyilik yaptım?
Bugün hangi davranışımı daha iyi yapabilirdim?
Yarın daha adil, daha dürüst veya daha merhametli olmak için hangi küçük adımı atabilirim?
Ayşe bu soruları bir deftere yazmaya başladı. İlk günlerde cevapları kısa ve basitti. Zamanla kendisini daha iyi tanımaya, hangi durumlarda öfkelendiğini ve hangi davranışlarıyla insanları incitebildiğini fark etmeye başladı.
Bu küçük çalışma, onun kendisini sürekli suçlamasına değil, gelişimini takip etmesine yardımcı oldu.
Saliha bir hanım olma yolculuğu da böyle ilerleyebilir. Bir günde tamamlanan bir görev değildir. Kişinin bilgiyle, deneyimle, muhasebeyle ve doğru insanlarla kurduğu ilişkilerle gelişen bir hayat anlayışıdır.
Üstelik bu yolculukta yalnızca genç kadınların değil, genç erkeklerin de ahlak, sorumluluk ve merhamet üzerine düşünmeye ihtiyacı vardır. Adaletin ve güzel ahlakın cinsiyeti yoktur.
10. Bölüm: Saliha Olmak Bir Görünüş Değil, Bir Yöneliştir
Aradan yıllar geçti. Zeynep'in hayatı da değişti. Yeni sorumluluklar aldı, bazı kararlarında yanıldı, kimi insanlarla arasına mesafe koydu, kimi ilişkilerini ise daha sağlam temeller üzerinde yeniden kurdu.
Büyükannesinin defterini hâlâ saklıyordu. Zaman zaman açıp okuyor, eski satırların yanına kendi düşüncelerini ekliyordu.
Bir gün defterin son sayfasına şu cümleyi yazdı:
“Saliha olmak, kendimi kusursuz ilan etmek değil; her gün daha doğru, daha adil ve daha merhametli bir insan olmaya yönelmektir.”
Artık saliha bir hanım olmayı yalnızca dış görünüş, konuşma biçimi veya insanların kendisi hakkındaki düşünceleri üzerinden değerlendirmiyordu. Onun için mesele, inancıyla davranışları arasında tutarlılık kurmaya çalışmaktı.
Bir insanın salih bir hayat sürme gayreti, günlük yaşamda şu davranışlarla somutlaşabilir:
- Niyetini gözden geçirmek: İyiliği yalnızca takdir görmek için değil, doğru olduğuna inandığı için yapmaya çalışmak.
- İbadet ve bilgiye önem vermek: Dinî konuları güvenilir kaynaklardan öğrenmek, anlamadığı meselelerde soru sormak ve öğrendiklerini ahlakına yansıtmak.
- Doğru ve dürüst olmak: Kolayına geldiği zamanlarda bile yalan söylememek, verdiği sözleri önemsemek ve hata yaptığında sorumluluk almak.
- Merhametli davranmak: İnsanların duygularını anlamaya çalışmak, ihtiyaç duyduklarında destek olmak ve kimseyi küçümsememek.
- Adaleti gözetmek: Kendi çıkarlarıyla başkasının hakkı çatıştığında vicdanlı davranmak; ailede, işte ve sosyal ilişkilerde hakkaniyeti önemsemek.
- Sınırlarını korumak: İyilik adına kendisini sürekli tüketmemek, gerektiğinde hayır diyebilmek ve başkalarının sınırlarına da saygı göstermek.
- Kendini geliştirmek: Bilgi edinmeye, düşünmeye, eleştiriyi değerlendirmeye ve gerektiğinde fikir değiştirmeye açık olmak.
- İnsanları yargılamadan önce anlamaya çalışmak: Duyumlarla hüküm vermemek, mahremiyeti korumak ve bir sorun karşısında dedikodu yerine faydalı bir çözüm aramak.
- Aile ve toplum sorumluluklarını paylaşmak: Yardımlaşmayı yalnızca kadınların görevi olarak görmemek; erkeklerin ve diğer aile üyelerinin de sorumluluk almasını desteklemek.
- Hatalardan ders çıkarmak: Geçmişte yapılan yanlışları inkâr etmeden telafi yollarını aramak ve gelişmenin zaman aldığını kabul etmek.
Bu davranışların hiçbiri, insanın hayatında bir kez gerçekleştirilip tamamlanacak maddeler değildir. Bazen bir konuda başarılı oluruz, başka bir konuda eksik kalırız. Bazen sabırlı davranır, bazen öfkemize yeniliriz. Önemli olan, bu dalgalanmaları görerek daha iyiye yönelme çabasını sürdürmektir.
Zeynep'in hikâyesi bize bir başka şeyi daha hatırlatıyor: Saliha olmak, başkalarının belirlediği dar bir kadınlık kalıbına sığmak değildir. Kişinin inancını, ahlakını, sorumluluklarını ve insan onurunu birlikte gözeterek yaşamasıdır.
Bir kadın hem merhametli hem kararlı olabilir. Hem ailesine destek olabilir hem kendi hedeflerini gerçekleştirebilir. Hem affedici olabilir hem sınır koyabilir. Hem başkalarının duygularını önemseyebilir hem kendi düşüncelerini açıkça ifade edebilir.
Aynı şekilde bir erkek de stratejik düşünebilir, duygularını ifade edebilir, bakım sorumluluğu üstlenebilir ve merhametli davranabilir. Bunlar birbirini dışlayan özellikler değildir; insanın farklı durumlarda geliştirebileceği becerilerdir.
İyi ahlak, kadınları daha fazla yükün altına sokmanın gerekçesi olmamalıdır. Tam tersine, insanların birbirine karşı sorumluluklarını hatırlatan bir anlayış olmalıdır.
Son Söz: Sizin Saliha Olmak Hakkındaki Düşünceniz Nedir?
Hikâyenin başındaki Zeynep, insanların gözünde iyi bir kadın olmanın yollarını arıyordu. Hikâyenin sonunda ise kendisine daha önemli bir soru sormayı öğrendi: “Ben nasıl bir insan olmak istiyorum ve bugün bunun için ne yapıyorum?”
Belki de saliha olma gayretinin en anlamlı tarafı budur. İnsan, kendisini başkalarının hayatıyla sürekli kıyaslamak yerine kendi davranışlarını değerlendirmeye başlar. İyiliğini gösterişe dönüştürmeden yaşamaya, hatalarını saklamak yerine düzeltmeye, merhametini adaletle dengelemeye çalışır.
İslam ahlakında kişinin niyetiyle davranışları arasındaki ilişki, yalnızca başkalarına nasıl göründüğünden daha derin bir anlam taşır. Bu nedenle güzel ahlak, belirli bir çevrenin onayını almaktan ibaret değildir. İnsanların haklarına saygı göstermek, doğruyu aramak, kul hakkından sakınmak ve gerektiğinde kendi yanlışını kabul etmek de bu yolculuğun parçalarıdır.
Belki bir gün çok önemli bir iyilik yapacağız. Belki de kimsenin fark etmediği küçük bir davranışla bir insanın hayatını kolaylaştıracağız. Bazen bir haksızlığa karşı çıkacağız, bazen bir yakınımızı sabırla dinleyeceğiz. Bazen de kendi hatamızı kabul edip özür dileyeceğiz.
Bunların her biri, güzel ahlakı günlük hayatın içinde yaşatmanın bir yolu olabilir.
Şimdi sözü sizlere bırakmak istiyorum:
1. Sizce saliha bir hanımın en belirgin özelliği nedir: Güzel ahlakı, inancı, merhameti, adalet duygusu, sorumluluk bilinci veya bunların bir arada bulunması mı?
2. Bir kadından sürekli fedakârlık beklenmesini nasıl değerlendiriyorsunuz? Fedakârlık ile kişinin kendi haklarını ihmal etmesi arasındaki sınır nerede başlamalı?
3. Sizce güzel ahlak, insanın en çok hangi durumda belli olur: Öfkeliyken, haksızlığa uğradığında, eline güç geçtiğinde veya kimsenin kendisini görmediği anlarda mı?
4. Günümüzde genç kadınların hem inançlarına bağlı kalıp hem de kendilerini eğitim, meslek ve kişisel gelişim açısından ilerletmeleri konusunda karşılaştıkları en önemli zorluklar nelerdir?
5. Hayatınızda size güzel ahlakı öğreten bir insan oldu mu? Onun hangi davranışı sizin düşüncelerinizi değiştirdi?
Bu soruların cevapları herkes için aynı olmayabilir. Zaten amaç tek bir kalıba sığmak değil, birbirimizin tecrübelerinden yararlanarak daha bilinçli düşünmektir.
Belki de en güzel başlangıç, bugün kendimize şu soruyu sormaktır:
“Kimsenin beni övmesini beklemeden, bugün hangi davranışımla daha iyi bir insan olabilirim?”
Çünkü bazen insanın hayatını değiştiren şey, büyük sözler vermesi değil; küçük ama samimi bir adımı gerçekten atmasıdır.
Kaynak ve Okuma Önerileri
- Kur'an-ı Kerim: Hucurât suresi 49:11-12; adalet ve iyilik konusunda Nahl suresi 16:90; doğruluk ve sorumluluk bağlamında Ahzâb suresi 33:70-71.
- Diyanet İşleri Başkanlığı: Kur'an-ı Kerim meali ve dinî kavramlara ilişkin açıklamalar. Özellikle ahlak, adalet, kul hakkı ve aile sorumlulukları hakkındaki içerikler.
- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi: İslam ahlakı, ihsan, takva, sabır ve adalet gibi kavramlara ilişkin maddeler.
Not: Zeynep, Yusuf, Meryem Hanım ve diğer karakterler, farklı hayat tecrübelerini ve ahlaki meseleleri anlatmak amacıyla kurgulanmıştır. Hikâye, belirli kişilerin yaşanmış hayat öyküsü olarak sunulmamaktadır.